“จันทบุรีดินดี ปลูกอะไรก็ขึ้น” เป็นคำพูดที่ผู้ใหญ่รอบตัวฉันชอบพูดอยู่บ่อยๆ แม้ไม่ได้ปลูก ธรรมชาติก็จัดสรรจับวางพืชพรรณสมุนไพรเฉพาะถิ่นมาให้ พร้อมความอุดมสมบูรณ์ของผืนป่าเขาสูง ที่มีลักษณะดิบชื้นซึ่งเอื้อต่อการเจริญเติบโต เป็นแหล่งรวมสมุนไพรป่านานาชนิด โดยเฉพาะเป็นแหล่ง ‘กระวานไทย’ คุณภาพดีที่สุดในประเทศ ตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน

กระวานจันท์ หรือชื่อสามัญว่า กระวานไทย (Siam cadamom หรือ Amomum testaceum Ridl.) เป็นสมุนไพรป่าดิบชื้น ชอบแสงแดดพอรำไร พบมากในอำเภอโป่งน้ำร้อน ป่าตะเคียนทอง เขาคิชกูฎ เขาสระบาป และโดยเฉพาะที่เขาสอยดาว จังหวัดจันทบุรี ถือเป็นแหล่งกระวานไทยคุณภาพดีที่สุดในประเทศ ต้นโต เมล็ดใหญ่ และให้กลิ่นหอมชัดเจนทั้งต้นและเมล็ด

 

‘หน่อกระวาน’ คือส่วนของต้นที่ให้กลิ่นหอมเย็นเป็นเอกลักษณ์ ช่วยขับลม แก้ท้องอืดท้องเฟ้อ พริกแกงป่าบางร้านก็ตำหน่อกระวานเข้าไปด้วย และซอยหน่อกระวานเป็นเส้นใส่เป็นเครื่องประกอบในแกง เรียกแกงกระวาน เป็นแกงป่าที่เผ็ดร้อนจากพริกแกงและหอมเย็นจากหน่อกระวาน เวลาเคี้ยวโดนจะกรุบและมีกลิ่นหอมซ่านิดๆ

 

คนท้องถิ่นคุ้นเคยกับหน่อกระวานเป็นอย่างดี นำไปประกอบอาหารได้ทั้งแกงป่า ผัดเผ็ด ไก่ต้มกระวาน ถ้าได้ลองตลาดสดในจันทบุรี นอกจากอาหารทะเลสดๆ จะได้เห็นสมุนไพรป่าวางขายเรียงราย รวมทั้งหน่อกระวานที่ขุดมาขายกันทั้งต้นก็มี

 

 

ผลกระวาน ด้านในเป็นเมล็ดสีดำ

หน่อกระวานเป็นเครื่องเทศสมุนไพรรสโอชะในตำรับอาหารจันท์และภาคตะวันออก ส่วนเมล็ดกระวานนิยมใช้เป็นส่วนประกอบของยาสมุนไพร น้ำมันอโรม่า กลิ่นที่เป็นเอกลักษณ์ทำให้เมล็ดกระวานไทยหรือชื่อจำเพาะว่า ‘กระวานจันท์’ เป็นที่ต้องการของหลายประเทศ ตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน ชาวยุโรปรู้จักกระวานไทยมาตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 17 ในนามของ Amomum มีรายงานว่า กรุงเทพมหานครเป็นแหล่งใหญ่ของกระวาน มีการส่งกระวานเป็นสินค้าส่งออกทางเรือจากกรุงเทพมหานคร ไปยังอังกฤษ จีน และญี่ปุ่น และในปี ค.ศ.1857 มีการซื้อขายกระวานที่ตลาดที่กรุงลอนดอน ในปี ค.ศ. 1871 มีการส่งกระวานจากไทยไปยังจีนและสิงคโปร์ น้ำหนักถึง 623,733 ปอนด์

กระวานไทยได้เข้าไปอยู่ในตํารายา French Codex และ Dublin Pharmacopeia นอกจากนี้มีรายงานว่ากระวานที่ส่งออกไปจากประเทศไทย ใช้ชื่อ 2 ชื่อ คือ Bastard Cardamoms (เร่ว) และ Best Cardamoms (กระวาน) ผลผลิตในชื่อหลังได้จากต้นกระวานที่ปลูกบนภูเขาของจังหวัดจันทบุรีและตราด คือ Amomum testaceum Ridl.

วิถีป่ากระวาน สู่กระวานพื้นราบเขาสอยดาว

ในอดีตสมุนไพรป่าท้องถิ่นจันท์ทั้งเร่ว กระวาน สัตว์ป่านานาชนิด ต้องอาศัยคนที่มีความชำนาญในการหาของป่าเข้าไปเก็บโดยเฉพาะ ‘ชาวชอง’ ชนพื้นเมืองที่อาศัยอยู่ทางภาคตะวันออกของไทย ตามทิวเขาบรรทัดหรือทิวเขาพนมกระวานในชื่อเขมร กระจายตั้งรกรากอยู่แถบจังหวัดระยอง จันทบุรี และตราด รวมทั้งในจังหวัดไพลินและกัมปอดของกัมพูชา ชาวชองมีวิถีชีวิตอยู่กับป่าหาของป่าดำรงชีพ ทำป่ากระวาน (ปลูกกระวาน) นำมาขายหรือแลกกับข้าวของเครื่องใช้ในเมือง

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ได้ทรงนิพนธ์เล่าถึงชาวชองไว้ในเรื่อง ‘ระยะทางเสด็จประพาสเมืองจันทบุรี’ เมื่อวันเสาร์ขึ้น 15 ค่ำ เดือน 2 ปีชวด อัฐศก 1238 (พ.ศ.2419) ความตอนหนึ่งว่า

“เร่วกระวานนั้นมีแถบป่าสีเซน ต่อเขตรแดนกับเมืองพระตบอง มีคนชาติหนึ่ง เรียกว่า ชอง อยู่ในแถบป่าสีเซน พูดภาษาหนึ่งต่างหาก แต่คล้าย ๆ กันกับเขมร ชอบลูกปัดแลของเหลือง เหมือนอย่างกะเหรี่ยงเมืองกาญจนบุรีเป็นกองส่วยเร่ว ส่วยกระวาน ขึ้นเมืองจันทบุรีกับไทยบ้าง ญวนบ้าง ไปเที่ยวเก็บตามเขาแลเนินที่ต่อเขตรแดนและป่าอื่น ๆ อีกมี คือ ป่าน้าเขียว ป่าตะเคียนทอง แลป่าไพลขาว แต่เร่วกระวานนี้พวกส่วยไปเก็บมาส่งครบจำนวน แล้วจึงได้ซื้อขาย มีน้อยไปมาก ฯ (สำเนาพระราชหัตถเลขาในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, เรื่องระยะทางเสด็จประพาสเมืองจันทบุรี ณ วัน 7 ค่ำ ปีชวด อัฐศก 1238)

วิถีป่าชาวชองและคนท้องถิ่นพื้นราบเชิงเขาแปรเปลี่ยนไปตามกาลเวลา หลายคนหันมาทำสวนผลไม้ และอีกหลายคนยังยึดอาชีพทำป่ากระวานของบรรพบุรุษไว้ ไม่มีการล่าสัตว์ป่าเหมือนในอดีต ผืนป่าในจันทบุรีได้รับการคุ้มครอง และจัดสรรปันส่วนให้ชาวบ้านลงทะเบียนขึ้นไปทำป่ากระวานแบบเป็นกิจลักษณะ มีอาณาเขตชัดเจน ป่าจึงยังอุดมสมบูรณ์และเต็มไปด้วยสัตว์ป่า โดยเฉพาะเทือกเขาสอยดาวที่ช้างป่า และกระทิงชุกชุม

 

พี่สุกี้ คือคนพื้นที่เขาสอยดาวผู้ริเริ่มนำพันธุ์กระวานป่าลงมาสู่พื้นราบเป็นกลุ่มแรกๆ เมื่อ 20 กว่าปีก่อน เล่าให้เราฟังถึงจุดเริ่มต้นของการอนุรักษ์กระวาน พร้อมพาเราเดินดูต้นกระวานที่ปลูกไว้ในสวนหลังบ้านซึ่งอยู่ติดกับเขตอนุรักษ์พืชพรรณสัตว์ป่าเขาสอยดาว

“เราเองเกิดและเติบโตมากับกระวาน พ่อแม่ปูย่าตายายก็ทำทำป่ากระวานกันบนเขา ทีนี้ช้างป่าและกระทิงบนเขาค่อนข้างชุก เราเลยลองเอากระวานจากป่าสูงมาเพาะพันธุ์ปลูกพื้นราบรอบเชิงเขา ถึงเราจะเข้าใจธรรมชาติของต้นกระวานอยู่บ้าง แต่ก็ยังปลูกไม่ได้ทุกพื้นที่ มันอยู่ที่ดินและอากาศ ถ้าดินไม่ดีกระวานก็ไม่สมบูรณ์

“กระวานเป็นพืชเซนซิทีฟมาก ถ้ากระวานบนป่าเราปล่อยโตตามธรรมชาติได้ เพราะฟ้าฝนและดินบนเขาอุดมสมบูรณ์มาก มีซากใบไม้ทับถมกันเยอะ คนที่ยังปลูกบนป่าอยู่ก็ใช้ชีวิตข้างบนเหมือนบ้าน อยู่กันหลายเดือนเสบียงหมดก็ลงมาเอา มีช่วงที่ต้องดูแลคือถางไม่ให้รกและเน้นเก็บเมล็ดกระวาน ประมาณปลายเดือนสิงหาคม-กันยายน ส่วนหน่อมีให้เก็บทั้งปี ยิ่งหน้าฝนยิ่งออกเยอะ ราคาดี กิโลกรัมละ 50 บาท หน้าแล้งอาจจะออกน้อยหน่อยราคาก็สูงขึ้น

“พอเราเอาพันธุ์กระวานมาปลูกข้างล่างเลยต้องทำพื้นที่ให้มีสภาพเป็นป่า ดินต้องดี น้ำต้องพอดี และปลูกใต้ร่มเงาต้นไม้ พวกต้นยาง ต้นผลไม้ได้หมด เขาไม่ชอบแดดจัด และต้องสร้างความชุ่มชื่นให้เขาแบบพอเหมาะ น้ำมากไปก็ไม่ได้”

 

อากาศที่นี่ค่อนข้างเย็น มีแสงแดดรำไร ต้นกระวานที่พี่สุกี้ปลูกกระจายไว้ทั่วตามใต้ต้นผลไม้ขึ้นเป็นกลุ่มกอ ลำต้นสูงคล้ายข่า ต่างกันที่กระวานต้นใหญ่และใบเขียวเข้มเป็นมันเงา เติบโตได้ดีโดยเฉพาะหน่อกระวาน ส่วนเมล็ดกระวานอาจให้ผลผลิตดีไม่เทียบเท่าบนป่า กระวานพื้นราบจึงเน้นเก็บเกี่ยวหน่อกระวานส่งขายตามตลาด ไว้ทำอาหาร กระนั้นพื้นที่ที่เอื้ออำนวยทั้งดินและอากาศก็ทำให้เมล็ดกระวานเริ่มออกผลดกขึ้นแต่ก็ยังไม่เพียงพอต่อความต้องการ

เมล็ดกระวาน ที่หลายคนตามหา

กระวานไทยใช้ประโยชน์ได้ทั้งต้น ‘หน่อ’ ให้กลิ่นหอมเย็น เคี้ยวกรุบ ไม่มีเสี้ยนหนามใส่ในแกงเผ็ด ผัดเผ็ด หรือต้มกับเนื้อสัตว์เรียกว่าต้มกระวานได้น้ำซุปกลิ่นหอมเย็นเป็นเอกลักษณ์ ‘ใบ’ นิยมตากแห้งทำเป็นชากระวานช่วยขับลม และระบบไหลเวียนโลหิต ‘เมล็ดกระวาน’ รสเผ็ด กลิ่นหอมฉุนคล้ายการบูร เป็นที่ต้องการทั้งในประเทศและต่างประเทศสำรับทำยาสมุนไพร และน้ำมันอโรม่า

 

พี่สุกี้ชงชากระวานที่ทำจากใบกระวานตากแห้งให้เราดื่ม ซึ่งเป็นผลผลิตในพื้นที่มีโลโก้น่ารักเป็นรูปช้าง โดยพื้นที่แถบนี้เป็นหมู่บ้านคชานุรักษ์ สะท้อนการอยู่ร่วมกันระหว่างวิถีชุมชนกับช้างป่า

กลิ่นชากระวานหอมเย็น แม้จะดื่มร้อนแต่รู้สึกสดชื่น พร้อมชี้ให้เราดูดอกกระวานที่เพิ่งเก็บเกี่ยวมาเมื่อช่วงต้นเดือนสิงหาคม กระวานออกดอกเป็นช่อแทงขึ้นมาจากเหง้าในพื้นดิน ช่อดอกมีสีเหลืองอ่อน ผลกระวานจะแซมอยู่ตามกลีบชั้นดอกหลายผล เมื่อเข้าสู่ฤดูเก็บเกี่ยวช่วงเดือนสิงหาคมถึงกันยายน ชาวบ้านที่ทำป่ากระวานจะเริ่มเก็บดอก นำมาปลิดผลออกจากช่อ ผลกระวานมีลักษณะกลม สีขาวอ่อน มีขนอ่อนรอบผล ต้องนำมาร่อนบนรางไม้ไผ่เพื่อเอาขนและเศษขนออก

 

ช่อดอกกระวานที่มีเมล็ดกระวานแซมตามกลีบดอก

 

ขั้นตอนสำคัญและเป็นลักษณะเฉพาะของกระวานจันท์คือ ‘การย่างผลกระวาน’ ด้วยไฟที่พอเหมาะ ไม่แรงจนเกินไป เพื่อยังคงกลิ่นและรสของกระวานเอาไว้ ปริมาณกระวานและไฟต้องพอดีกัน ระหว่างย่างต้องคอยคนจนผลกระวานเริ่มสุกจากผลสีขาวจะกลายเป็นสีเหลือง และแห้งสนิทดี ในผลกระวานจะมีเมล็ดกระวานสีดำเล็กๆ เกาะกันเป็นกลุ่มราว 8-18 เมล็ด ให้รสเผ็ดและกลิ่นหอมการบูรซึ่งเป็นกลิ่นหอมเฉพาะกระวานจันท์

เมล็ดกระวานเม็ดสีดำที่อยู่ภายในผลกระวาน

“กระวานทำได้หลายอย่าง เราเองก็ขุดหน่อมาทำแกง ผัดเผ็ดมั่ง ต้มมั่ง ทำบัวลอยน้ำกระวาน แทนที่จะใช้ขิงก็ใช้กระวานได้กลิ่นหอมเย็นเวลาซดน้ำ กวนใส่กะละแมไปขายในงานที่กรุงเทพฯก็ขายดี เป็นรสชาติกะละแมปกตินี่ละ แต่ได้กลิ่นกระวานเพราะเราใส่หน่อไปกวนด้วย

คนจันท์นี่ขาดกระวานไม่ได้ ระยองหรือตราดก็มาซื้อหน่อกระวานกันที่นี่ เพราะอากาศและความสูงทำให้กระวานจันท์สมบูรณ์ ความต้องการของตลาดไม่เคยขาด เราเลยพยายามอนุรักษ์ป่ากระวานไว้ด้วยภูมิปัญญาที่เรามีส่งต่อกันมา แต่ทุกวันนี้ก็ยังต้องเรียนรู้อยู่ เราอยากให้กระวานเติบโตที่อื่นได้ด้วยเลยศึกษามาตลอด”

“เมล็ดกระวานก็เป็นที่ต้องการโดยเฉพาะญี่ปุ่น จีนติดต่อซื้อทุกปี เขาเอาไปทำยา ทำเครื่องหอม แต่เราไม่มีพอขายให้เขา คนจีน คนญี่ปุ่นเขาตามมาถึงหน้าสวนเลย เรารวมกันทั้ง 2 อำเภอระแวกนี้ เต็มที่ยังได้แค่ 3 ตัน ซึ่งมันไม่พอจะแบ่งขายให้ด้วยซ้ำ เลยพยายามกระจายพื้นที่ปลูกกระวานพื้นราบ ยิ่งมีคนปลูกเยอะ ตลาดกระวานก็จะยิ่งแข็งแรง เอาจริงๆ ตลาดมีรับตลอดแต่แค่ไม่มีขายให้ เพราะกระวานปลูกพื้นราบให้ผลเมล็ดยากกว่าบนเขา

 

ส่วนที่มีขายทั้งปีคือหน่อ เมล็ดกระวานนี่เราเองยังต้องแบ่งไว้ขาย อย่างเมล็ดกระวานป่นผงบางคนก็เอาไปชงดื่ม เอาไปทำยา ขายกันหน้าสวนขีดละ 200 บาท กระวานจันท์เป็นพืชที่คนปลูกกำหนดราคาเองได้นะ ไม่ใช่ตลาดเป็นผู้กำหนด

ปริมาณเมล็ดกระวานมันหายไปเยอะ เมื่อก่อนแปลงนึงนี่คนละตัน สองตันเลยนะ ตอนนี้ด้วยสภาพอากาศมันเปลี่ยนแปลง ร้อนก็ร้อน ร้อนมาก แต่ก่อนจันท์หน้าร้อนอากาศจะออกร้อนชื้นไม่ได้ร้อนแสบผิวแบบนี้ เดี๋ยวนี้มันร้อนแสบๆ มีที่นี่แหละที่อากาศยังเย็นอยู่แตกต่างจากพื้นที่ข้างล่างถัดจากเราไป ห่างกันไม่ไกลก็อากาศต่างกันแล้ว อาจเพราะบ้านเรามันติดเชิงเขาด้วย

ส่วนกระวานบนเขาไม่ได้รับผลกระทบเท่าไร เพราะอากาศดีดินดีให้ผลดกเป็นกอบเป็นกำ แต่พื้นที่ปลูกกระวานบนเขาก็มีจำกัด ล่าสุดเราเลยพยายามทดลองทำแปลงกระวานแบบปิด เป็นโรงเรือนควบคุมอากาศ ความชื้น ถ้าสำเร็จคิดว่าจะเป็นอีกหนทางที่ทำให้การปลูกกระวานเอาผลบนพื้นราบเติบโต กระวานออกผลมากขึ้น และขยายพื้นที่ไปปลูกที่อื่นได้มากขึ้น ไม่เฉพาะแถบเชิงเขาบ้านเรา”

ความเอาแต่ใจของกระวานจึงสะท้อนถึงความอุดมสมบูรณ์ของผืนป่า และสภาพอากาศดิบชื้นที่กระวานชื่นชอบ หากวันใดความร้อนแผ่ขยายเข้ามาเรื่อยๆ กระวานจันท์พื้นราบที่ให้หน่อมาก แต่ติดผลยาก อาจไม่เหลือทั้งต้นและผล การขยายพื้นที่ปลูกกระวานพื้นราบที่ต้องอาศัยร่มเงาจากต้นไม้ใหญ่จึงเป็นเหมือนการขยายพื้นที่สีเขียวไปเรื่อยๆ

 

ปัจจุบันมีการรวมกลุ่มเกษตรกรปลูกกระวาน เพื่อแลกเปลี่ยนเรียนรู้ข้อมูลและจัดตั้งเป็น ‘ศูนย์เรียนรู้การเพาะปลูกและเก็บเกี่ยวพันธุ์กระวาน’ เพื่อให้กลุ่มเกษตรกรหรือใครที่สนใจอยากเรียนรู้กระวานไทยได้เข้ามาศึกษา มีแปลงกระวานที่เกิดจากการรวมกลุ่มกระจายอยู่รอบ ต.ทรายขาว อ.สอยดาว อยู่ไม่ต่ำกว่า 120 แปลง

พี่สุกี้ขุดต้นกระวานให้เป็นของฝากเอาไปปลูกที่บ้าน หลังบ้านฉันจึงเป็นอีกแปลงทดลองว่ากระวานจันท์จะขยายพื้นที่ไปได้ไกลกว่าจันทบุรีไหม แต่ที่รู้ชัดคือกระวานจะเติบโตได้ดีต้องอาศัยไม้ใหญ่ให้ร่มเงา นิเวศต้องสมบูรณ์ ฉันเลยชักไม่แน่ใจว่านิเวศหลังบ้านจะเอื้อให้กระวานจะแตกหน่อแตกกอหรือเปล่า เอาเป็นว่ากระวานจันท์คุณภาพดียังหาได้ ถ้าไปที่จันทบุรี
ศูนย์เรียนรู้การเพาะปลูกและเก็บเกี่ยวพันธุ์กระวาน
หมู่ที่ 5 ต.ทรายขาว อ.สอยดาว จ.จันทบุรี
ติดต่อพี่สุกี้ 092 263 5438

อ้างอิง
ตำราภูมิปัญญาการผลิตกระวานในจันทบุรี
มูลนิธิสุขภาพไทย